Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας; Οι επιστήμονες απαντούν
Photo Credits: Shutterstock

Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας; Οι επιστήμονες απαντούν

[rt_reading_time postfix="minutes" postfix_singular="minute"] read
Share it:

Οι θεωρίες συνωμοσίας «όπλισαν» τους ανθρώπους που εισέβαλαν στο αμερικανικό Καπιτώλιο, αποδεικνύοντας την επικινδυνότητα των ψευδών ειδήσεων και της παραπληροφόρησης σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία.

«Εκλεψαν τις εκλογές» είπε ο πρόεδρος Τραμπ μιλώντας στους υποστηρικτές του που είχαν συγκεντρωθεί στην Ουάσιγκτον για να διαμαρτυρηθούν για τη διαδικασία επικύρωσης του αποτελέσματος των εκλογών που βρισκόταν σε εξέλιξη εντός του Καπιτωλίου. «Μην έχετε αμφιβολίες, αυτές οι εκλογές κλάπηκαν από εσάς, από εμένα, από τη χώρα».

Η ιδέα ότι υπήρξε νοθεία στις εκλογές είναι εξ ορισμού μία θεωρία συνωμοσίας -δηλαδή μία εξήγηση των γεγονότων που βασίζεται στην υπόθεση ότι οι «ισχυροί» ελέγχουν με δόλιο τρόπο την κοινωνία. Στην πραγματικότητα, δεκάδες αγωγές με κατηγορίες περί εκλογικής νοθείας έχουν απορριφθεί από αμερικανικά δικαστήρια σε τοπικό και ομοσπονδιακό επίπεδο. O γενικός εισαγγελέας Γουίλιαμ Μπαρ δήλωσε τον προηγούμενο μήνα ότι το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης δεν έχει ανακαλύψει στοιχεία εκλογικής νοθείας. Ακόμα και ο αρχηγός της πλειοψηφίας των Ρεπουμπλικανών Μιτς ΜακΚόνελ, ο οποίος ήταν σύμμαχος του Τραμπ, αποκάλεσε ορισμένους από τους ισχυρισμούς του Τραμπ «ως γενικευμένες θεωρίες συνωμοσίας».

Ο Τραμπ έχει «εργαλειοποιήσει την επίκληση στο συναίσθημα (σ.σ.: των οπαδών του)» αναφέρει ο Πίτερ Ντίτο, καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια. «Παρακίνησε έναν όχλο και εργαλειοποίησε τις φυσικές τάσεις των ανθρώπων».

Οι ανθρώπινες τάσεις -το να πιστεύουμε δηλαδή οτιδήποτε ικανοποιεί τις προκαταλήψεις μας, ανεξαρτήτως αν είναι αλήθεια ή όχι- αποτελούσαν μέρος της ζωής μας και πριν την επίθεση στο Καπιτώλιο. Μέσα στην πανδημία όμως, η παραπληροφόρηση «ξέφυγε».

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρεται και σε μία «επιδημία παραπληροφόρησης» («infodemic»), καθώς παρατηρείται ένας κατακλυσμός δεδομένων τα οποία «μπερδεύονται» με ανακρίβειες, έχοντας καταστροφικές συνέπειες. Πριν κάποιους μήνες άγνωστοι πυρπόλησαν τηλεπικοινωνιακούς πύργους παρακινούμενοι από αναρτήσεις που διάβασαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που ανέφεραν ότι η τεχνολογία του 5G μπορεί να τους «κολλήσει» Covid-19. Μία μειοψηφία ανθρώπων συνεχίζει να αρνείται την ύπαρξη του ιού ακόμα και όταν πεθαίνει μέσα στις εντατικές.

Οι επιστήμονες αναφέρουν ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων δεν πείθονται εύκολα από τις θεωρίες συνωμοσίας. Όταν όμως μέσα από την παραπληροφόρηση τους προσφέρονται εύπεπτες εξηγήσεις για όσα συμβαίνουν στον κόσμο « αυτό τους βοηθά να αποκαταστήσουν μία αίσθηση ελέγχου» αναφέρει η Σάντερ βαν ντερ Λίντεν, καθηγήτρια κοινωνικής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ.

Η παραπληροφόρηση έχει ενταθεί από την πανδημία, την ανεργία, τις μαζικές διαδηλώσεις κατά της αστυνομικής βίας και των φυλετικών διακρίσεων και την έντονη πόλωση που επικρατεί στην αμερικανική (και όχι μόνο) κοινωνία. Στις ταραγμένες εποχές που ζούμε, οι εξηγήσεις που δίνουν οι θεωρίες συνωμοσίας μοιάζουν περισσότερο ελκυστικές για ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.

Θεωρίες συνωμοσίας
«Τα μέσα ενημέρωσης είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα που έχουμε» είπε ο Τραμπ στους υποστηρικτές τους στις 6 Ιανουαρίου λίγο πριν αρχίσουν να κατευθύνονται προς το Καπιτώλιο. Μέσα στο χάος που ακολούθησε, ορισμένοι από τους υποστηρικτές του Τραμπ έσπασαν τον εξοπλισμό των τηλεοπτικών συνεργείων, έφτιαξαν μία θηλειά με το καλώδιο μίας κάμερας και έγραψαν «δολοφονήστε τα media» στην πόρτα του Καπιτωλίου. © Shutterstock

Οι θεωρίες συνωμοσίας σε έναν χαοτικό κόσμο

Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν «διανοητικές παρακάμψεις» («cognitive shortcuts») -κυρίως υποσυνείδητους εμπειρικούς κανόνες για να πάρουν πιο γρήγορες αποφάσεις- για να καθορίσουν τι θα πρέπει να πιστέψουν. Οσοι βιώνουν άγχος από έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς και ψάχνουν μία εξήγηση για όσα συμβαίνουν γύρω τους ίσως βασίζονται περισσότερο σε αυτές τις «διανοητικές παρακάμψεις» για να νοηματοδοτήσουν τις ζωές τους, λέει η Μάρτα Μαρτσλέβσκα, καθηγήτρια κοινωνικής και πολιτικής ψυχολογίας στο πολωνικό πανεπιστήμιο Polish Academy of Sciences που μελετά τις θεωρίες συνωμοσίας.

Μία πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι το 50% των Αμερικανών ανέφερε ότι αυξήθηκε το στρες του μέσα στην πανδημία. Μέσα σε αυτή τη δύσκολη κατάσταση «δεν είναι περίεργο που βλέπουμε μία αύξηση στις θεωρίες συνωμοσίας», λέει η Κάρεν Ντάγκλας, καθηγήτρια κοινωνικής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Κεντ. Η έρευνά της έχει αποκαλύψει ότι οι άνθρωποι που νιώθουν ανασφαλείς μέσα στις σχέσεις τους και που τείνουν να καταστροφολογούν είναι περισσότερο «επιρρεπείς» στις θεωρίες συνωμοσίας.

Πολλές από τις θεωρίες συνωμοσίας που κυκλοφορούν σήμερα προσπαθούν να εξηγήσουν την πανδημία του Covid-19. Μία έρευνα που εξέδωσε η βαν ντερ Λίντεν και οι συνεργάτες της τον Οκτώβριο παρουσίασε σε κατοίκους από τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιρλανδία, την Ισπανία και το Μεξικό διάφορες δηλώσεις που περιείχαν λανθασμένες πληροφορίες γύρω από τον Covid-19.

Ενώ η πλειοψηφία των συμμετεχόντων κατάφερε να αναγνωρίσει τις ψευδείς ειδήσεις, ορισμένοι άνθρωποι ήταν έτοιμοι να δεχθούν τις ανακρίβειες. Μεταξύ 22 και 37 τοις εκατό των ερωτηθέντων (ανάλογα τη χώρα) πίστεψαν τον ισχυρισμό ότι ο κορωνοϊός κατασκευάσθηκε σε ένα εργαστήριο στην Ουχάν της Κίνας. Αλλοι χαρακτήρισαν ορθές πληροφορίες ως «ψευδείς», όπως το γεγονός ότι ο διαβήτης αυξάνει το ρίσκο σοβαρής ασθένειας από τον Covid-19.

Οι συμμετέχοντες που πίστεψαν τις ψευδείς πληροφορίες ήταν επίσης πιο πιθανό να μην συμμορφώνονται και με τις υγειονομικές οδηγίες για την καταπολέμηση του Covid-19, όπως η χρήση μάσκας, ενώ ήταν και πιο πιθανό να εκφράσουν επιφυλακτικότητα για τα εμβόλια. Τα ευρήματα της έρευνας υποστηρίζουν ότι η προθυμία των ανθρώπων να πιστέψουν σε ψευδείς ειδήσεις μπορεί να έχει πραγματικές συνέπειες στη συμπεριφορά τους σύμφωνα με τον Γιαν-Βίλχεμ βαν Προύιγιεν, καθηγητή κοινωνικής ψυχολογίας στο Vrije Universiteit στο Αμστερνταμ.

Οι ειδικοί πιστεύουν επίσης ότι οι άνθρωποι είναι πιθανό να πιστέψουν τις ψευδείς ειδήσεις στις οποίες εκτίθενται ξανά και ξανά -όπως οι ισχυρισμοί περί εκλογικής νοθείας ή ότι ο Covid-19 δεν είναι περισσότερο επικίνδυνος από τη γρίπη. «Ο εγκέφαλος μπερδεύει την οικειότητα με την αλήθεια» λέει η βαν ντερ Λίντεν.

Συλλογικός ναρκισσισμός

Ενας άλλος ψυχολογικός παράγοντας που μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους να πιστέψουν σε θεωρίες συνωμοσίας είναι αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «συλλογικός ναρκισσισμός» δηλαδή η φουσκωμένη πεποίθηση μίας ομάδας για τη «σημασία» της στην κοινωνία. Η έρευνα της Μαρτσλέβσκα υποστηρίζει ότι οι «συλλογικοί ναρκισσιστές» είναι πρόθυμοι να αναζητήσουν φανταστικούς εχθρούς και να υιοθετήσουν θεωρίες συνωμοσίας που τους κατηγορούν.

Αυτή η ανάγκη είναι ιδιαίτερα ισχυρή όταν οι ναρκισσιστές ή μέλη της ομάδας τους αποτυγχάνουν. «Για κάποιους ανθρώπους, οι θεωρίες συνωμοσίας είναι ο καλύτερος τρόπος να αντιμετωπίσουν την ψυχολογική απειλή που προκαλεί η αποτυχία τους» τονίζει η Μαρτσλέβσκα, προσθέτοντας ότι το φαινόμενο πιθανώς εμφανίζεται και σε όσους εισέβαλαν στο Καπιτώλιο.

Ενας εχθρός που ο πρόεδρος Τραμπ και οι υποστηρικτές του έχουν επινοήσει και κατηγορούν παθιασμένα είναι τα μέσα ενημέρωσης. «Τα μέσα ενημέρωσης είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα που έχουμε» είπε ο Τραμπ στους υποστηρικτές τους στις 6 Ιανουαρίου λίγο πριν αρχίσουν να κατευθύνονται προς το Καπιτώλιο. Μέσα στο χάος που ακολούθησε, ορισμένοι από τους υποστηρικτές του Τραμπ έσπασαν τον εξοπλισμό των τηλεοπτικών συνεργείων, έφτιαξαν μία θηλειά με το καλώδιο μίας κάμερας και έγραψαν «δολοφονήστε τα media» στην πόρτα του Καπιτωλίου.

Θεωρίες συνωμοσίας
Πριν κάποιους μήνες άγνωστοι πυρπόλησαν τηλεπικοινωνιακούς πύργους παρακινούμενοι από αναρτήσεις που διάβασαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που ανέφεραν ότι η τεχνολογία του 5G μπορεί να τους «κολλήσει» Covid-19. © Shutterstock

Απομονώνοντας έναν αντίπαλο ο οποίος έχει «τα χαρακτηριστικά που αντιπροσωπεύουν την επηρεασμένη από τη δική τους κουλτούρα εικόνα του κακού», οι άνθρωποι μπορούν να αποκτήσουν μία αίσθηση ελέγχου για αυτά που τους συμβαίνουν, λέει ο Ντάνιελ Σάλιβαν, ψυχολόγος στο πανεπιστήμιο της Αριζόνα, ο οποίος μελετά πώς οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν δυσμενείς καταστάσεις στη ζωή τους.

Πολλοί μπορεί να υπεραμύνονται των απόψεών τους και σε ένα πιο ενστικτώδες επίπεδο. Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν μέσα σε ομάδες που ανταγωνίζονταν η μία την άλλη, επομένως τα μυαλά μας έχουν λαξευτεί να είναι επιφυλακτικά απέναντι σε όσους βρίσκονται εκτός των ομάδων στις οποίες ανήκουμε, λέει ο Ντίτο. Ερευνά του το 2019 έδειξε ότι αυτή η προκατάληψη «είναι ένα φυσικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης διανόησης το οποίο είναι σχεδόν αδύνατο να εξαλειφθεί».

«Πιστεύω ότι ο πειρασμός είναι να εξετάσουμε (σ.σ.: τις θεωρίες συνωμοσίας) σαν ένα κλινικό φαινόμενο -σαν να συμβαίνει κάτι με αυτούς τους ανθρώπους» λέει ο Ντίτο. «Ο κοινωνικός μας περίγυρος όμως μπορεί να έχει τεράστια επιρροή αν βρισκόμαστε σε μία ομάδα που πιστεύει σε κάτι ή είναι εξαγριωμένη με κάτι».

Η δύναμη του ηγέτη

Οι κοινές πεποιθήσεις που τείνουν να μοιράζονται οι ομάδες, συνήθως διαμορφώνονται από μία μικρή μερίδα ισχυρών ανθρώπων. Τον Οκτώβριο σε έρευνα που συμμετείχαν περισσότεροι από δύο χιλιάδες Αμερικανοί, ο καθηγητής πολιτικών επιστημών στο πανεπιστήμιο του Μαϊάμι Τζόσεφ Ουσίνσκι ανακάλυψε ότι οι πεποιθήσεις των ανθρώπων «ταίριαζαν» με τα «λεγόμενα» των πολιτικών ηγετών τους. Για παράδειγμα, το 56% των συμμετεχόντων που αυτοπροσδιορίστηκαν ως Δημοκρατικοί συμφώνησε ότι υπήρχε συνωμοσία για να εμποδιστεί η επιστολική ψήφος, σε αντίθεση με το 31% των Ρεπουμπλικανών συμμετεχόντων.

Οι άνθρωποι «που πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας συνήθως αναζητούν έναν σωτήρα -κάποιον που θα τους βοηθήσει να προστατεύσουν τους ομοϊδεάτες τους από το να συνωμοτήσουν με τον εχθρό» λέει η Μαρτσλέβσκα. Η Μαρτσλέβσκα αναφέρεται και στη θεωρία συνωμοσίας του QAnon, η οποία ξεκίνησε σε forums του διαδικτύου και υποστηρίζει ότι ένα ισχυρό λόμπι παιδόφιλων Σατανιστών έχει συνωμοτήσει ενάντια στον πρόεδρο Τραμπ. Η Μάρτζορι Τέιλορ Γκριν, η οποία πρόσφατα εκλέχθηκε στη Βουλή των Αντιπροσώπων είναι υποστηρίκτρια της συγκεκριμένης θεωρίας.

«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι θεωρίες συνωμοσίας και η παραπληροφόρηση έχουν χρησιμοποιηθεί από ισχυρά πρόσωπα μέσα στην πάροδο των χρόνων» επισημαίνει η Μαρτσλέβσκα. «Τις χρησιμοποιούν ως επικίνδυνα πολιτικά όπλα, τα οποία τους βοηθούν να χειραγωγήσουν το κοινό για να αποκτήσουν εξουσία. Πρώτα πρέπει να αναζητήσεις φανταστικούς εχθρούς και στη συνέχεια να προετοιμαστείς για τη μάχη. Το τελικό στάδιο είναι συνήθως τραγικό: πληγώνεις αθώους ανθρώπους».

Θεωρίες συνωμοσίας
Η Μάρτα Μαρτσλέβσκα, καθηγήτρια κοινωνικής και πολιτικής ψυχολογίας αναφέρεται και στη θεωρία συνωμοσίας του QAnon, η οποία ξεκίνησε σε forums του διαδικτύου και υποστηρίζει ότι ένα ισχυρό λόμπι παιδόφιλων Σατανιστών έχει συνωμοτήσει ενάντια στον πρόεδρο Τραμπ. © Shutterstock

Αναζητώντας την αλήθεια

Μόλις οι άνθρωποι πιστεύουν κάτι μπορεί να είναι απίθανο να τους μεταπείσεις. Η Εμιλι Θόρσον, πολιτική επιστήμονας στο πανεπιστήμιο Syracuse, αναφέρεται σε αυτό το ψυχολογικό φαινόμενο ως «belief echoes» – «μία εμμονική και συναισθηματική αντίδραση σε πληροφορίες που μπορεί να παραμείνει ακόμα και αν αποδειχθεί ότι είναι ψευδείς».

Όταν περιστατικά παραπληροφόρησης καλύπτονται στις ειδήσεις -συνήθως σε μία προσπάθεια να καταρριφθεί η υποτιθέμενη εγκυρότητά τους- η αναπαραγωγή τους μπορεί να οδηγήσει στην εξοικείωση των ακροατών με τις συγκεκριμένες ψευδείς ειδήσεις. Μία πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι κάτι τέτοιο συνέβη μέσα στην πανδημία, καθώς τα media έδωσαν φωνή σε ανθρώπους «που υποστήριζαν αναπόδεικτες θεραπείες, αρνούνταν την επιστημονική γνώση για τη φύση και την προέλευση του νέου SARS-CoV-2 κορωνοϊού και πρότειναν θεωρίες συνωμοσίας που ισχυρίζονταν ότι εξηγούν την προέλευση του ιού συνήθως με ειδεχθείς προθέσεις».

Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι η διαπαιδαγώγηση των ανθρώπων γύρω από τους τρόπους διασποράς των fake news μπορεί να έχει αποτέλεσμα. Σε μία πρόσφατη έρευνα η βαν ντερ Λίντεν εξέτασε αν η προκαταβολική προειδοποίηση των ανθρώπων για τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται για την εξάπλωση ψευδών ειδήσεων μπορεί να τους βοηθήσει να αποκτήσουν «ανοσία» στα fake news. Ανακάλυψε ότι οι άνθρωποι που είχαν προειδοποιηθεί για τις συνήθεις τεχνικές παραπληροφόρησης -όπως η επίκληση στο συναίσθημα- ήταν περισσότερο πιθανό να αναγνωρίσουν τις αναξιόπιστες πληροφορίες.

Η συχνότητα έκθεσης στην παραπληροφόρηση είναι επίσης σημαντική. Τα social media -οπου τα fake news διαδίδονται με ευκολία- έχουν αρχίσει να πειραματίζονται με τρόπους αφαίρεσης αναξιόπιστων αναρτήσεων. Μία έρευνα του 2019 ανακάλυψε ότι οι άνθρωποι εμπιστεύονται περισσότερο τις mainstream πηγές ενημέρωσης παρά τις «ιδεολογικά χρωματισμένες» ή ψεύτικες ιστοσελίδες, το οποίο σημαίνει ότι τα social media μπορούν να βοηθήσουν στην ιεράρχηση των αναρτήσεων από αξιόπιστες πηγές.

Οσον αφορά την παραπληροφόρηση γύρω από την πανδημία, οι προσωπικές σχέσεις των ανθρώπων με τους γιατρούς τους και άλλους υγειονομικούς εργαζόμενους μπορεί να παίξει καταλυτικό ρόλο. Σε μία έρευνα που εκδόθηκε τον Σεπτέμβριο, η Βάλερι Ερνσο, η καθηγήτρια κοινωνικής ψυχολογίας από το πανεπιστήμιο του Delaware, ανακαλύφθηκε ότι όσοι πιστεύουν τις θεωρίες συνωμοσίας για την πανδημία ήταν λιγότερο πιθανό να δεχθούν να εμβολιαστούν -αλλά το 90% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι εμπιστεύεται τους γιατρούς του. Τα ευρήματα της έρευνας προστίθενται στις ήδη υπάρχουσες έρευνες που δείχνουν ότι οι γιατροί μπορούν να βοηθήσουν στην καταπολέμηση των ψευδών ειδήσεων.

Για τους ισχυρισμούς περί εκλογικής νοθείας «ο πιο πιθανός δρόμος για την αλλαγή θα είναι οι Ρεπουμπλικανοί ηγέτες και οι ελίτ που εμπιστεύονται οι υποστηρικτές του Ντόναλντ Τραμπ να βγουν και να ξεκαθαρίσουν ότι δεν συντάσσονται μαζί του» λέει ο καθηγητής πολιτικής και κοινωνικής ψυχολογίας στο Stony Brook University της Νέας Υόρκης.

Συνολικά όμως ο Βίτριολ πιστεύει ότι η κοινωνία θα επωφελείτο από την ιδέα ότι είναι δεν υπάρχει πρόβλημα με το να κάνουμε λάθη.

«Δεν αρέσει στους ανθρώπους να μην γνωρίζουν πράγματα και συχνά νιώθουν υποχρεωμένοι να διαμορφώνουν γνώμες ακόμα και για πράγματα που δεν καταλαβαίνουν» προσθέτει. Για να απομακρυνθούν οι άνθρωποι από τις θεωρίες συνωμοσίας πρέπει να ενθαρρύνουμε την ιδέα ότι είναι «λογικό να αλλάζουμε γνώμη μπροστά σε νέες πληροφορίες».

με πληροφορίες από National Geographic

Smart Booking Title
Smart Booking

Explore More