Το «κυνήγι μαγισσών» ως αξιοθέατο. Μια επικερδής αλλά φρικτή ιστορία

Το «κυνήγι μαγισσών» ως αξιοθέατο. Μια επικερδής αλλά φρικτή ιστορία

[rt_reading_time postfix="minutes" postfix_singular="minute"] read
Share it:

Αιώνες μετά το απάνθρωπο κυνήγι μαγισσών στην Ευρώπη και σε διάφορα μέρη της Αμερικής, οι μάγισσες έκαναν ακόμη ένα δυνατό «ξόρκι».

Τους αποδίδονται εκπληκτικές δυνάμεις και μετενσαρκώνονται σε διακοσμητικά για το Halloween. Πρωταγωνιστούν σε κινηματογραφικές παραγωγές, θεατρικές σκηνές και την τηλεόραση, συχνά ως «μοχθηρές», αλλά πολλές φορές ως καλές και αξιαγάπητες.

Στην πραγματικότητα, οι «μάγισσες» και εκείνοι που κατηγορήθηκαν για χρήση μαγείας είναι πραγματικοί άνθρωποι. Οι ιστορίες τους – όχι πάντα δοσμένες με ρεαλιστικό τρόπο – φέρνουν έσοδα σε μέρη που σχετίζονται με κάτι το μυστηριώδες, όπως το Σάλεμ της Μασαχουσέτης και το Ζουγκαραμούρντι, ή αλλιώς το «Σάλεμ της Ισπανίας».

Ομως, η ευαισθητοποίηση για τις διώξεις που δέχθηκαν ομάδες ανθρώπων – και ιδιαίτερα γυναίκες – οι οποίοι αποτέλεσαν θύματα της μαζικής υστερίας της «Ιεράς Εξέτασης», έχει δημιουργήσει έντονη ανησυχία για τον τρόπο με τον οποίο θα θυμόμαστε τους άντρες, τις γυναίκες και τα παιδιά που χάθηκαν από «κυνήγια μαγισσών».

Το ερώτημα είναι: πως εξισορροπείται η μνήμη με την εμπορευματοποίηση; Η απάντηση δεν είναι εύκολη.

«Κιτς μάγισσες»

Κατά τη διάρκεια των εορτασμών για το Halloween, εικόνες από γυναίκες με τεράστιες μύτες που φορούν μυτερά καπέλα κατακλύζουν τις Ηνωμένες Πολιτείες και ιδιαίτερα το Σάλεμ.

Πριν την πανδημία, σχεδόν ένα εκατομμύριο τουρίστες απέφεραν 140 εκατομμύρια δολάρια κέρδη στην πόλη, η οποία είναι συνδεδεμένη με το κυνήγι μαγισσών του 1962, όπου 19 άτομα εκτελέστηκαν εξαιτίας κατηγοριών για χρήση μαγείας.

Ο αποκριάτικος εορτασμός διαρκεί έναν ολόκληρο μήνα και προσελκύει περισσότερο από το 30% των ετήσιων επισκεπτών της πόλης, οι οποίοι φτάνουν ντυμένοι με κοστούμια και τραβούν φωτογραφίες, «αναβιώνοντας» το κυνήγι μαγισσών.

Κυνήγι Μαγισσών
«Μάγισσα» στο ετήσιο φεστιβάλ του Σαλέμ. © Salem Chamber Haunted Happenings Grand Parade/Facebook

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει όλο το χρόνο στο Ζουγκαραμούρντι, στη Βόρεια Ισπανία, όπου 7.000 άνθρωποι κατηγορήθηκαν για τη χρήση μαγείας στις αρχές του 1600.

Οι επισκέπτες περιηγούνται σε ένα κοντινό σπήλαιο, όπου λέγεται ότι οι μάγοι κοιμούνταν με τον διάβολο (ο οποίος ήταν μεταμφιεσμένος σε κατσίκα). Επίσης, επισκέπτονται ένα μουσείο που είναι αφιερωμένο στην ιστορία της μαγείας και αγοράζουν αναμνηστικά με θέμα τη μαγεία.

Ενώ ο τουρισμός που σχετίζεται με τις μάγισσες μπορεί να είναι διασκεδαστικός, ορισμένοι μελετητές ανησυχούν ότι αυτά τα στερεότυπα κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό. Η πώληση κουκλών σε καταστήματα δώρων όπως εκείνα στην Ισπανία, «διαιωνίζει την ιδέα ότι οι λεγόμενες μάγισσες δεν ήταν θύματα μιας τρομερής δίωξης, αλλά φανταστικές φιγούρες», τονίζει η Σίλβια Φεντερίτσι, συγγραφές του Caliban and the Witch.

«Δεν νομίζω ότι οι τουρίστες που αγοράζουν αυτές τις κούκλες συνειδητοποιούν ότι αυτές ήταν γυναίκες που κατηγορήθηκαν για πλασματικά εγκλήματα και στη συνέχεια βασανίστηκαν με φρικτό τρόπο και συχνά καίγονταν ζωντανές», προσθέτει.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται

Από τα τέλη του 16ου αιώνα έως τα μέσα του 17ου, ο φόβος της μαγείας εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη της σύγχρονης εποχής. Εκείνη την εποχή, οι διαμάχες για εδάφη, οι ανεξήγητες ασθένειες και η υποψία για παρεκβατικές ή ισχυρές γυναίκες ήταν ανάμεσα στους λόγους που οδήγησαν σε κατηγορίες για μαγεία. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα δεκάδες χιλιάδες αθώοι άνθρωποι να σκοτωθούν σε κυνήγια μαγισσών.

Η μαγεία είναι δύσκολο να περιγραφεί. Η Britannica την περιγράφει ως θρησκευτική πίστη και την ορίζει ως «την άσκηση ή επίκληση υποτιθέμενων υπερφυσικών δυνάμεων για τον έλεγχο ανθρώπων ή γεγονότων, πρακτικών που συνήθως περιλαμβάνουν ταχυδακτυλουργικά ή μαγεία».

Όμως, η μαγεία περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα πολιτισμικών και τοπικών πεποιθήσεων, από τον σαμανισμό έως τις μεταφυσικές ιδέες και τις προχριστιανικές λαογραφικές παραδόσεις, που ιστορικά θεωρούνταν εξαιρετικά αρνητικές.

Κυνήγι μαγισσών
Από τα τέλη του 16ου αιώνα έως τα μέσα του 17ου, ο φόβος της μαγείας εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη. © Shutterstock

Εκατοντάδες χρόνια αργότερα, η λανθασμένη αντίληψη γύρω από τη μαγεία υπάρχει ακόμη. Ετσι, το «κυνήγι μαγισσών» αποτελεί πρακτική σε πολλά μέρη του κόσμου, ακόμη και κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα. Ανάμεσα σε αυτά βρίσκονται η υποσαχάρια Αφρική, η Ινδία και η Παπούα Νέα Γουινέα.

Ενώ οι αρχές στις περισσότερες από αυτές τις χώρες απλώς «κλείνουν τα μάτια» σε τέτοιου είδους πρακτικές, ορισμένα νομικά συστήματα επιτρέπουν αυτήν τη δίωξη. Εκτός από τη νομοθεσία κατά της μαγείας (ένα «έγκλημα που φέρει θανατική ποινή), η Σαουδική Αραβία δημιούργησε μια ομάδα κατά της μαγείας το 2009, ως  τμήμα της θρησκευτικής αστυνομίας της χώρας.

Το γιατί το κυνήγι μαγισσών έχει επιστρέψει σε ορισμένα μέρη του κόσμου είναι δύσκολο αν απαντηθεί. Η μαγεία μπορεί να είναι ένας βολικός «μανδύας» για το αυξανόμενο πρόβλημα βίας και διακρίσεων που βασίζονται στο φύλο.

«Η βία κατά των γυναικών έχει ενταθεί πολύ τα τελευταία χρόνια», αναφέρει η Φεντερίτσι και προσθέτει ότι αυτό συμβαίνει «για λόγους που σχετίζονται με τη βία που προκλήθηκε στις “μάγισσες” του παρελθόντος».

Η αποτυχία αναγνώρισης της ιστορίας που σχετίζεται με το κυνήγι μαγισσών μπορεί να είναι επίσης ένας παράγοντας. «Δεν έχει δημιουργηθεί καμία ημέρα μνήμης σε κανένα Ευρωπαϊκό ημερολόγιο», λέει η Φεντερίτσι.

Η ιστορία των θυμάτων δεν μπορεί να «θαφτεί στη σιωπή, εκτός εάν θέλουμε να επαναληφθεί το πεπρωμένο τους, όπως συμβαίνει ήδη σε πολλά μέρη του κόσμο».

Συνειδητοποίηση του «σκοτεινού» παρελθόντος

Σε ολόκληρο τον κόσμο, υπάρχουν προσπάθειες να ξεπεραστεί το κλισέ των «μαγισσών που καβαλούν σκούπες» και να αναγνωριστεί ρεαλιστικά η σκοτεινή ιστορία τους. Στο Εσσεξ της Αγγλίας, μια μικρή πινακίδα απαριθμεί τα ονόματα των 33 θυμάτων που κρατήθηκαν στο Castle Park.

Στη Σκοτία, μια πέτρινη πλάκα στις Ορκάδες νήσους αποτίει φόρο τιμής στους 80 ανθρώπους που σκοτώθηκαν στο Gallow Ha’. Παράλληλα, κατά μήκος του παράκτιου μονοπατιού Φάιφ, τρεις πλάκες αναγράφουν τα 380 άτομα που κατηγορήθηκαν για μαγεία.

Στην ίδια περιοχή, κυβερνητικοί αξιωματούχοι το 2019 πρότειναν το να αφιερωθεί ο φάρος 200 ετών στο πιο διάσημο θύμα της κομητείας, τη Λίλιας Άντι, που πέθανε στη φυλακή το 1704 κατά τη διάρκεια της αναμονής της δίκης. Τελικά, ωστόσο, η συγκεκριμένη πρόταση δεν ευδοκίμησε.

Όμως, κανένα σημείο μνήμης δεν «αγγίζει» τον αντίκτυπο του μνημείου Steilneset, που βρίσκεται στη Νορβηγία. Δημιουργήθηκε το 2011 και περιγράφει τις ζωές των 77 γυναικών και των 14 ανδρών που εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια των κυνηγιών μαγισσών του 17ου αιώνα.

Οι επισκέπτες φτάνουν σε αυτό στο τέλος της νορβηγικής γραφικής διαδρομής της χερσονήσου Varanger, στην άκρη της θάλασσας Μπάερντς, στην οποία ρίχτηκαν οι «μάγισσες» – και όσες κατάφεραν να επιπλέουν, ήταν ένοχες.

Ο αρχιτέκτονας Πέτερ Τσούμτορ σχεδίασε ένα μακρύ κιόσκι που οδηγεί σε ένα κουτί από χάλυβα και καπνισμένο γυαλί. Μέσα στο κουτί, το έργο «The Damned, The Possessed and The Beloved» (2007–2010)  της Λουίζ Μπουρζουά, περιέχει μια φλεγόμενη ατσάλινη καρέκλα που περιβάλλεται από καθρέφτες.

Steilneset
Το «The Damned, The Possessed and The Beloved». © Shutterstock

Δίπλα σε καθένα από τα 91 ατσάλινα παράθυρα του κιόσκι (ένα για κάθε θύμα), υπάρχει κείμενο τυπωμένο σε μετάξι και γραμμένο από την ιστορικό Χέλεν Γουίλουμσεν – το οποίο ονοματίζει τα θύματα, τις κατηγορίες που τους ασκήθηκαν και την ποινή τους.

«Γνώριζα πολύ καλά τον κίνδυνο του να ρομαντικοποιήσω τα «κυνήγια μαγισσών», αναφέρει η Γουίλουμσεν. «Προσπάθησα να αντιμετωπίσω το ιστορικό υλικό με σεβασμό, όχι να το δραματοποιήσω. Θέλω να επιστρέψω στα θύματα της αξιοπρέπεια τους, μια αξιοπρέπεια που δεν είχαν ποτέ στη ζωή τους. Θέλω να δείξω ότι ήταν ανθρώπινα όντα, το καθένα με το δικό του όνομα και φωνή».

Μια δύσκολη «ισορροπία»

To μνημείο Steilneset αποτελεί «φωτεινό» παράδειγμα για ακτιβιστές στη Σκοτία, καθώς η ιστορία των διωγμών που υπέστησαν η μάγισσες αποτυπώνεται με ρεαλιστικό τρόπο.

Οι ντόπιοι πιέζουν για ευρύτερη αναγνώριση των φρικαλεοτήτων που διαπράχθηκαν στη χώρα, σε μια εποχή που το αίτημα για τη δημιουργία μνημείων που αντικατοπτρίζουν ακριβώς την ιστορία, γίνεται ιδιαίτερα δημοφιλές σε Ευρώπη και Αμερική.

Οι άνθρωποι νοιάζονται για τη σωστή καταγραφή της ιστορίας, ειδικά οι «γυναίκες που εξακολουθούν να μην είναι ίσες στην κοινωνία», τονίζει η Κλερ Μίτσελ, δικηγόρος με έδρα το Εδιμβούργο, η οποία έχει δημιουργήσει μια εκστρατεία με την οποία επιζητά μια «δημόσια συγγνώμη από το Κοινοβούλιο και τη δημιουργία ενός μνημείου».

Αλλά η Μίτσελ αναγνωρίζει τη δυνατότητα ενός μνημείου να δημιουργήσει μια δυσάρεστη ισορροπία ανάμεσα στην απόδοση τιμών στα θύματα και την εμπορευματοποίηση των ιστοριών τους.

Κυνήγι μαγισσών
Οι «τάφοι της μάγισσας» στη Μασαχουσέτη. © Shutterstock

«Αυτό που θέλω για τη Σκοτία δεν είναι να δημιουργήσω μόνο ένα τουριστικό αξιοθέατο, αλλά να κατανοήσουν οι επισκέπτες την κληρονομιά του και τι πραγματικά συνέβη», αναφέρει, προσθέτοντας ότι το μνημείο θα πρέπει να γίνει «με σωστό τρόπο».

«Δεν είναι εύκολο να τιμήσει κανείς μια φρικαλεότητα», γράφει η – βραβευμένη με Βραβείο Πούλιτζερ συγγραφέας – Στέισι Σιφ, στο δοκίμιο της «First, Kill the Witches».

Το ότι το Σάλεμ κατάφερε να κερδίσει τεράστια έσοδα από το απαίσιο παρελθόν του, δείχνει ότι «η πόλη μετέτρεψε την απόκρυφη της ντροπή σε σωτηρία».

Είναι ένα από τα λίγα μέρη που έχει αναγνωρίσει σωστά την ιστορία του. Τις δεκαετίες που ακολούθησαν τις δίκες, οι κατηγορούμενοι ζήτησαν επίσημα συγγνώμη για τα γεγονότα του 1962. Τριακόσια χρόνια αργότερα, το Σάλεμ δημιούργησε ένα μνημείο για τα θύματα και μέχρι το 2002, η Μασαχουσέτη είχε δικαιώσει όλους όσους υπέστησαν βιαιότητες.

Η τουριστική «βιομηχανία» έχει επίσης αλλάξει. Σύγχρονες «μάγισσες» οδηγούν τους επισκέπτες σε οδικές περιηγήσεις, εξηγώντας τους την πραγματική ιστορία και διαλύοντας τα στερεότυπα.

Ισως αυτή να είναι η καλύτερη πρακτική για όλους τους προορισμούς που μοιράζονται παρόμοιο «σκοτεινό» παρελθόν.

με πληροφορίες από National Geographic

Smart Booking Title
Smart Booking

Explore More